De lelijke vogels – de schoenbekooievaar

U glijdt rustig over een kalme rivier, omringd door de weelderige wildernis van Oeganda.

De lucht is zwaar en alles lijkt stil – totdat u het ziet.

Een vogel met een doordringende, onverstoorbare blik.

Een snavel die lijkt te stammen uit een heel ander tijdperk.

En een kalmte die zo onwrikbaar is dat het bijna… spookachtig aanvoelt.

In deel 1 van onze serie over lelijke vogels maakten we kennis met de gier – onbegrepen, maar intrigerend.

Nu is het tijd voor deel 2.

Dit keer richten we onze verrekijker op de schoenbekooievaar – Afrika’s levende fossiel.

Afrika’s levende fossiel

De schoenbekooievaar (Balaeniceps rex) is een van Afrika’s meest bijzondere vogels, en de eerste keer dat u hem ziet, is uw natuurlijke reactie waarschijnlijk om een stapje achteruit te doen.

Met zijn priemende blik – alsof hij zijn volgende zet aan het bedenken is – oogt de vogel nogal griezelig. Dat onbehaaglijke gevoel wordt alleen maar sterker wanneer u beseft dat de schoenbekooievaar wel 1,5 meter hoog kan worden en een kop heeft die makkelijk voor die van een dinosaurus door zou kunnen gaan.

Het is dan ook geen toeval dat deze vogel aan prehistorische reuzen doet denken. Net als alle andere vogels stamt de schoenbekooievaar af van dinosaurussen, maar in tegenstelling tot de meeste van zijn verwanten heeft hij zijn oeroude kenmerken behouden – wat hem de bijnaam ‘levend fossiel’ heeft opgeleverd. Dat is een van de redenen waarom hij op de lijst van de TourCompass’ Funny Seven staat.

Als u het geluk hebt een schoenbekooievaar te spotten, hoeft u zich geen zorgen te maken. Ondanks zijn uiterlijk – alsof hij zo uit Jurassic Park is gestapt – staat hij er niet om bekend agressief te zijn tegenover mensen. Het is juist een echte einzelgänger die liever op gepaste afstand blijft van zijn soortgenoten.

De waarheid is dat er maar heel weinig bekend is over de schoenbekooievaar. Deze vogel leeft teruggetrokken en bewoont meestal afgelegen gebieden – en dat is waarschijnlijk precies waarom hij vaak aan ieders aandacht ontsnapt.

Van geduldig wachten tot bliksemsnelle aanval: de jachttechniek van de schoenbekooievaar

Het is niet alleen het uiterlijk van de schoenbekooievaar dat hem zo bijzonder maakt; ook zijn jachtvermogen is uitzonderlijk.

Als ware meester in geduld kan de schoenbekooievaar urenlang roerloos blijven staan, wachtend op een nietsvermoedend slachtoffer – bijvoorbeeld een vis, een waterslang of zelfs een babykrokodil – dat te dicht in de buurt komt. Meestal heeft de prooi niet eens door dat de vogel daar staat, tot hij plotseling uitschiet voor de aanval.

Deze jachtmethode, vaak aangeduid als een ‘instorting’, kan buitengewoon intens zijn – gelukkig beschikt de schoenbekooievaar over zijn kenmerkende snavel en stevige schedel. Samen werken ze als een ingebouwde fietshelm die de vogel beschermt tegen verwondingen.

Is de schoenbekooievaar een bedreigde diersoort?

Ja, in 2018 werd de schoenbekooievaar door de International Union for Conservation of Nature (IUCN) geclassificeerd als een bedreigde vogelsoort.

Tegenwoordig leven er wereldwijd nog slechts tussen de 3.300 en 5.300 exemplaren. De afname van de populatie wordt vooral veroorzaakt door de vernietiging van hun natuurlijke leefgebied, doordat moerassen en waterrijke gebieden worden omgevormd tot landbouwgrond en weidegebied voor vee.

In sommige delen van Afrika worden deze vogels ook bejaagd, hetzij als voedsel, hetzij om te worden verkocht aan dierentuinen waar ze erg gewild zijn. In Oeganda doden vissers bijvoorbeeld soms schoenbekooievaars vanwege een oud bijgeloof dat het een slecht voorteken is voor de vangst van die dag als je er één ziet voordat je uitvaren gaat.

Gelukkig zetten verschillende organisaties zich in voor de schoenbekooievaar – zo helpt de natuurbeschermingsorganisatie Save Shoebill Conservation Project deze bijzondere vogel te beschermen door zijn leefgebieden te monitoren en te behouden. Daarnaast geven zij voorlichting en ondersteuning aan lokale gemeenschappen in onder andere Oeganda, waar mensen direct invloed hebben op het voortbestaan van de schoenbekooievaar.

Kunt u de schoenbekooievaar spotten tijdens een safarireis met TourCompass?

Ja, met een beetje geluk kunt u de schoenbekooievaar zien tijdens een safarireis met ons.

De schoenbekooievaar leeft uitsluitend in de moerassen en wetlands van Centraal- en Oost-Afrika. Met wat geluk kunt u deze indrukwekkende vogel tegenkomen bij de Murchison-watervallen tijdens een reis naar Oeganda.

Wilt u de kans vergroten om deze bijzondere vogel te spotten? Dan moet u extra goed opletten – de schoenbekooievaar kan urenlang roerloos blijven staan. Totdat hij plotseling naar voren schiet om zijn prooi te grijpen, is hij lastig te zien.

Zin om Afrika’s lelijkste vogel te bewonderen?

De schoenbekooievaar is niet mooi in de traditionele zin van het woord.

Maar dat is nou juist zijn charme.

De natuur heeft niet alleen het elegante en fotogenieke voortgebracht.

Ze heeft ook het vreemde, ruwe en onvergetelijke geschapen.

Dus de volgende keer dat u op safarireis bent, let dan op de gier. Let op de schoenbekooievaar. Let op al die zogenaamd “lelijke” vogels. Want juist hier wachten vaak de meest fascinerende ontmoetingen om ontdekt te worden.

TourCompass – Van toerist naar reiziger